Sporen door Drenthe, deel 2

sporen door Drenthe 01

NTM Tram vanuit Assen via Smilde naar Heerenveen, "het gouden lijntje"

In ons digitale tijdperk is reizen in Drenthe heel gemakkelijk.
Toch waren er eens heel andere tijden.
In deze serie maken we een reis door de tijd.

Deel 2: Sporen van ijzer

De geschiedenis van het vervoer, en vooral het railvervoer in onze provincie, is eigenlijk heel boeiend maar voor veel mensen nog een blinde vlek. In een poging daar wat aan te doen wil deze serie artikelen daar helderheid in geven.

Ook deel 2 van het verhaal pretendeert niet volledig te willen zijn en alle feiten weer te geven, maar wil u in vogelvlucht kennis laten maken met de ontwikkeling van het (rail)vervoer in onze provincie.

Deel 1 gemist? U kunt het hier lezen!

De trein komt in Drenthe!

De stoomtrein is altijd een vervoermiddel geweest dat tot de verbeelding sprak, vooral voor ons als (model)spoorhobbyisten. De stoomfluit, het hakkepuf-geluid en de fraaie houten rijtuigen roepen een zekere nostalgie op.

Sporen door Drenthe 2

Station Ruinerwold 1900

Op 30 april 1870 kwam daar een eind aan, toen vond de feestelijke opening plaats van de spoorlijn Meppel-Groningen, met het traject zoals we dat nu ook nog kennen.

De ideeën over de route die het spoor zou moeten volgen waren niet steeds hetzelfde geweest, er waren diverse plannen aan voorafgegaan.

Niet via Hoogeveen maar via Ruinen zou de lijn gaan lopen en ook bij Assen was een plan om meer westelijk het tracé aan te leggen. Door geldgebrek zag men daarvan af.

Hoewel de lijn Meppel-Groningen een staatsspoorlijn was, had deze maatschappij toen nog niet het monopolie zoals dat met de NS wel was.

Als u op onderstaande overzichtskaart van 1868 kijkt dan ontbreekt er nog iets, een voor deze tijd vreemd gezicht: geen spoorlijn Zwolle – Assen – Groningen.
Groningen was alleen met een grote omweg via Leeuwarden per spoor te bereiken.

Sporen door Drenthe 2

Een treinramp bij Ruinerwold

In de tijd dat er in Drenthe nog geen auto’s en trams reden en verkeersongelukken nooit ergere gevolgen hadden dan wat blauwe plekken en een gekneusde rib, vond een ernstig treinongeval plaats.

Op 3 januari 1888 tufte ’s avonds met een snelheid van zestig kilometer per uur een trein door het donker over de enkelbaans spoorweg tussen Groningen en Meppel.
Ter hoogte van Broekhuizen/Ruinerwold begonnen de reizigers in de trein vanuit Koekange zich gereed te maken om in Meppel uit te stappen. Ze waren juist bezig hun jassen aan te trekken, hoeden op te zetten en koffers bijeen te zoeken toen er iets verschrikkelijks gebeurde.

Plotseling doemde uit het duister om onverklaarbare redenen de trein vanuit richting Meppel op. Remmen was te laat en met een zware klap reden de beide treinen op elkaar, gekraak van hout, gesis van stoom en gegil van mensen verscheurde de avondlijke stilte.

Sporen door Drenthe 2

NS lok 6502 in Dieverbrug

 
De locomotief was gekanteld en lag als een gewond dier naast de spoordijk. Een groot aantal mensen liep ernstige verwondingen op, sommige door rondvliegende brokstukken en glas, en andere waren bekneld geraakt in de in elkaar gedrukte rijtuigen. Er waren drie doden te betreuren.

De oorzaak? De machinist uit Meppel was dronken geweest en had bovendien drie maatjes jenever op de locomotief meegenomen.
Daar werd trouwens nooit overtuigend bewijs van geleverd, “maar machinist v.d. Linden heeft zijn fout met den dood beboet”, liet de spoorwegdirectie niettemin fijntjes weten…..

De stationschef van Broekhuizen/Ruinerwold en de telegrafist van Meppel werden in rang teruggezet.
Het ongeluk heeft de populariteit van de trein vanzelfsprekend geen goed gedaan. Velen die de moderne machines als gevaarlijk, bedreigend en verfoeilijk bestempelden, voelden zich in het gelijk gesteld.

Sporen door Drenthe 2

Station Assen 1920

Station Assen in 1920. Het stationsgebouw is in de verte nog zichtbaar en alles herbergt nog een bijna landelijke rust die Drenthe zolang kenmerkte. De situatie is bijna onherkenbaar veranderd en zal binnenkort opnieuw geheel veranderen door een nieuw te bouwen station met plein
Meer informatie over de historie kunt u hier vinden.

Omdat het oosten van Drenthe door het ontbreken van een spoorlijn betrekkelijk geïsoleerd was gebleven, net zoals Oost Groningen en Oost Overijssel, zagen enige particulieren er wel wat in om in die gebieden een aantal spoorlijnen, zogenaamde lokaalspoorlijnen te bouwen.

In 1899 werd aldus de Noordoosterlocaalspoorweg-Maatschappij (NOLS) opgericht.
Voor een uitgebreid verhaal over de geschiedenis van de NOLS kunt u terecht op hun website.

De ingebruikname van de diverse baanvakken volgden elkaar snel op.
Behalve de lijnen in Overijssel en Groningen legde de NOLS in Drenthe de lijnen Assen- Stadskanaal, Hardenberg-Coevorden en Coevorden-Gasselternijveen over Emmen, Valthe, Buinen en Drouwen aan.

In 1910 kon men over sporen van de NOLS van Delfzijl over Coevorden naar Zwolle reizen.
Dat deze vooruitgang om verschillende redenen niet steeds op prijs gesteld werd blijkt uit een voorval bij de aanleg van de lijn Assen-Stadskanaal.

In 1904 waren een aantal spoorwegarbeiders aan het werk. Hun aanwezigheid trok meer dan gewone aandacht van de Gasselter meisjes, zodat de dorpsjongens besloten daar iets aan te gaan doen.
Ze namen met buksen de barakken van de spoorwegarbeiders onder vuur.

Sporen door Drenthe 2

Station Rolde 1910

Gelukkig werd niemand bij deze wild-west schietpartij gewond, de opbloeiende liefdes zullen wel afdoende de kop zijn ingedrukt.

Een gedeelte van het traject Assen –Gasselte en ook station Rolde is op schaal HO prachtig in een modulebaan weergegeven: kijk hier.

Nadat de opbrengsten vanaf 1921 eerst langzaam maar daarna sneller gedaald waren, nam de NS in 1938 de aandelen van de NOLS over. Eigenlijk was dit de doodsteek voor het reizigersvervoer per trein in Oost Drenthe.

De NS had voor deze lijntjes geen belangstelling meer. Het spoor Assen-Stadskanaal werd in 1947 voor het laatst voor personenvervoer gebruikt.

Sporen door Drenthe 2

Station Nieuw Amsterdam 1938

Eén van de weinige oude NOLS-lijnen die tot op heden is gehandhaafd en voor personenvervoer wordt gebruikt, is de lijn Zwolle—Emmen.

Deze wordt nu niet meer door de NS maar door Arriva geëxploiteerd, en met succes want sinds deze onderneming enige jaren de lijn van de NS overnam is het personenvervoer spectaculair gegroeid, mede door de inzet van nieuw materieel.

Dit is een tendens die de laatste jaren is waar te nemen op veel meer andere spoorlijnen in ons land.

Het goederenvervoer heeft tot in de jaren zeventig nog plaatsgevonden op verschillende Drentse lokaalspoorwegen. Stille getuigen zijn de diverse stationsgebouwen in Rolde, Weerdinge, Valthe, Nieuw-Buinen en Eext. Ook diverse baanlichamen zijn zonder rails in het landschap nog steeds goed waarneembaar. Het is ook een prachtig gebied op de Hondsrug.

Een wandeling over gedeelten van de oude baan is ook zeer aan te beleven en diverse stationsgebouwen zijn nog in goede staat en worden vaak als woning gebruikt.

Binnenkort kunt u op deze website de 4-delige serie “Op Dood Spoor” lezen, deze serie neemt u mee langs de stationsgebouwen van de oude spoorlijn Emmen-Assen.

Sporen door Drenthe 2

Station Weerdinge 1905

 
Intermezzo: Machinist opa Herbert op jacht

In de tijd dat het in onze streken nog echt heel stil was, was Opa Herbert machinist op de NOLS spoorlijn Zwolle Stadskanaal.

Lang geleden, en dan hebben we het over 1918 reed “Opa Herbert” (zo noemde iedereen hem) daar ook vaak met de stoomtrein tussen Coevorden en Stadskanaal.

Sporen door Drenthe 2

Station Coevorden 1910

 
Bij aanvang van de diensten besteeg hij zijn ijzeren stoompaard altijd gewapend met pruimtabak en jachtgeweer. Hij wist met beide goed om te gaan, het was een zeer eigenzinnige man met nogal eigen opvattingen. Pruimtabak was permanent nadrukkelijk in zijn mond aanwezig.

Mocht hij je niet, dan werd dat snel duidelijk doordat een kwak van die bruine smurrie zeer nauwkeurig op je schoenen werd gekwakt. Je wist meteen waar je stond.

Het geweer kwam ook regelmatig van pas want de beste man was kien op hazen en herten en die waren in deze streken royaal aanwezig. Zag hij iets in het veld of in het struikgewas dan zette hij gewoon de trein stil en ging er achteraan, het wild verloor altijd.

Menig hert dat naar de eeuwige jachtvelden werd geschoten maakte nog een laatste treinreis mee op de bok. Opa Herbert was dan ook een wel doorvoed mens. Het zal u duidelijk zijn dat de dienstregeling minder haast liet zien en ruimer van opzet was dan tegenwoordig.

Sporen door Drenthe 2Sporen door Drenthe 2

Links: Stadskanaal 1905, feestelijke opening spoorlijn Stadskanaal-Assen. Rechts: Stadskanaal 1918, spoordok.

Dat waren dus hele andere tijden en opa Herbert is zelf ook al lang naar de eeuwige jachtvelden afgereisd en dat is maar goed ook want hij zou zich anno nu doodschrikken bij het zien van al die nieuwigheden. Wat kan er in honderd jaar veel veranderen nietwaar?

Trouwens: de conducteurs tegenwoordig zouden misschien heimelijk eigenlijk ook wel eens een dergelijk geweer wensen om sommig gespuis onder de duim te houden.

Sporen door Drenthe 2

Stadskanaal spoorweghaven 1918

We blijven nog even in de Zuidoosthoek van Drenthe

Het personenvervoer per spoor Emmen richting Weerdinge werd in 1938 beëindigd, maar na de bevrijding nog even hervat tot november 1945. In mei 1972 was ook het einde van het goederenvervoer.

Het stationsgebouw van Weerdinge (foto boven) staat er nog steeds en is in gebruik als woning.

Vermeldenswaardig is het feit dat tijdens de oorlog in de bossen van dat gebied de Koninklijke wagons van Koningin Wilhelmina daar voor de bezetter verstopt zijn geweest.

Sporen door Drenthe 2Sporen door Drenthe 2

Links: Station Emmen in 1930, het was een waterstaatsstation 3e klasse en gebouwd in 1903, ontworpen door architect E. Cuypers (1859-1927), hij had zijn opleiding gehad bij zijn oom P.J.H. Cuypers die o.a. het centraal station van Amsterdam ontwierp. Bij het station werd ook een ploegbaaswoning gebouwd die 1906 voltooid werd. Rechts:De watertoren in 1935, deze stond er tot 1957.

Het station werd gebouwd op een kale vlakte “de koale hopen” genaamd, want er wilde helemaal niets groeien, het was een zandverstuiving met een enkele spar.
Alleen de boeren lieten er nog wel eens vlas op drogen. Het rode bakstenen station werd in latere jaren wit bepleisterd en in 1965 samen met de ploegbaaswoning afgebroken.
Meer over station en watertoren maar ook over talloze ander stationsgebouwen vindt u op de bijzonder interessante site van stationsweb.nl.

Sporen door Drenthe 2

Een mooie sfeerplaat is deze foto uit de jaren dertig: de spoorwegovergang aan de Dordtsestraat in Emmen

Het reizen met personentreinen was wel heel anders dan tegenwoordig met die moderne treinstellen met airco.
Sneltreinen waren er in die tijd nog niet en ging men volgens het spoorboekje in 1908-1909 naar Zwolle dan duurde de reis twee uur en veertig minuten op houten bankjes. Zelfs Emmen – Coevorden duurde nog vijfenveertig minuten!

Sporen door Drenthe 2Dat het op onbewaakte overwegen ook nog wel eens mis ging kon men zien op 29 december 1947.

Een autobus van garage Bergman uit Ter Apel komt op een maandagmorgen omstreeks kwart voor acht op de onbewaakte overweg in de Boslaan te Emmen in aanraking met een rangerende locomotief. De heer H. J. uit Schoonoord wordt uit het achterportier geslagen en loopt een hoofdwondje op. Hij wordt door dokter Van Zanten verbonden en kan daarna zijn reis voortzetten.
De overige passagiers — de bus was overvol — komen allen met de schrik vrij.

Sporen door Drenthe 2Coevorden
Coevorden is voor Drentse begrippen een bijzonder station, het had al vroeg een aansluiting met Duitsland.

De Coevorder raad hield zich al sinds 1845 bezig met de plannen van een ijzerbaan of spoorweg. Plannen waren er in de 19e eeuw wel genoeg maar tot een uitvoering wou het maar niet komen, er is zelfs sprake geweest om de in 1870 geopende spoorlijn Zwolle-Groningen te gaan aftakken naar de Drentse vestingstad.

In 1878 werd het idee geopperd om een spoorlijn richting Ommen en Zwolle aan te leggen die vanaf Coevorden moest worden doorgetrokken naar Meppen-Bremen, ook dit plan belandde in de prullenbak.

In 1910 kwam er een aansluiting met het Duitse spoorwegnet, deze werd op 10 september van dat jaar geopend met een feestrede van de burgervader en met aansluitend een groot feest in de Kurzaal in (toen nog) Bentheim.
De aanleg van de aansluiting aan de Nederlandse kant was voor rekening van de NOLS, de SS exploiteerde het en de Bentheimer Kreisbahn (later Bentheimer Eisenbahn) huurde het geheel.

Momenteel is Coevorden Euroterminal een groot overslaggebied voor containers en andere soorten van belading. Een terminal die gedeeltelijk op Duits en Nederlands gebied ligt.

Sporen door Drenthe 2

1939: Mobilisatie: militaire trein klaar voor vertrek op station Emmen

Sporen door Drenthe 2

Het is een drukte van belang op het station van Emmen tijdens de mobilisatie in 1939

Tot slot: er is nog veel niet behandeld, zoals de inktzwarte periode van de oorlog met de transporten vanuit kamp Westerbork. Meer informatie daarover vindt u op deze uitgebreide website met ook tal van films.

De naoorlogse periode komt in een later deel van deze serie aan bod.

Hoe de trein in Zuidoost Drenthe en vooral Emmen kwam staat heel uitgebreid vermeld in het bijzonder aardige boek (een plaatselijke uitgave) “Toen de stilte nog te horen was” van Bé. J. Mensingh.

Na deze blik in het verleden gaan we in de volgende aflevering het trambedrijf in Drenthe voor het voetlicht brengen. CT

Sporen in Drenthe 2

Staatsspoor loc 51 op de draaischijf naast de locloods in Assen

Sporen in Drenthe 2

Station Tynaarlo-Zuidlaren, is een voormalig station type “ss vergrote 5e klasse”. Was geopend van 1 mei 1870 tot 15 mei 1938. Heropend op 1 juni 1948 en opnieuw gesloten op 18 mei 1952. Overigens voor de militaire treinen gebruikt tot midden jaren zestig.

Sporen in Drenthe 2

1920 Stoomlocomotief 3737 bij station Meppel. Deze locomotief is toevallig ook het enig bewaard gebleven exemplaar van dit NS loc-type (voorm. Staatsspoor) en bevindt zich tegenwoordig in de collectie van het Spoorwegmuseum te Utrecht

Bronnen: o.a Als de dag van gisteren, Ach lieve tijd Drenthe Drenthe, Canon van Drenthe, stationsweb.nl. Nols, Gasselternijveenschemond/geschiedenis.