Sporen door Drenthe, 4e en laatste deel

sporen door Drenthe 01

NTM Tram vanuit Assen via Smilde naar Heerenveen, "het gouden lijntje"

In ons digitale tijdperk is reizen in Drenthe heel gemakkelijk.
Toch waren er eens heel andere tijden.
In deze serie maken we een reis door de tijd.

4e en laatste deel: Sporen van verandering

De geschiedenis van het vervoer, en vooral het railvervoer in onze provincie, is eigenlijk heel boeiend maar voor veel mensen nog een blinde vlek. In een poging daar wat aan te doen wil deze serie artikelen daar helderheid in geven.

Ook deel 4 van het verhaal pretendeert niet volledig te willen zijn en alle feiten weer te geven, maar wil u in vogelvlucht kennis laten maken met de ontwikkeling van het (rail)vervoer in onze provincie.

Deel 3 gemist? U kunt het hier lezen!

Sporen door Drenthe 4Deel drie stond in het teken van het tramvervoer in Drenthe. Een belangrijke periode die na de oorlog snel ten einde liep. De autobus en vrachtauto waren sneller en flexibeler in te zetten. Tastbare herinnering zoals stations en loc loodsen zijn bijna niet meer te vinden. Alles werd rigoureus afgebroken, iets waar men later nog wel eens spijt van kreeg.

Een treffend voorbeeld daarvan was de prachtige trambrug die Assen rijk was. Deze brug aan de Vaart N.Z., een waar monument uit de Drentse geschiedenis, werd ondanks vele protesten in 1974 gesloopt. In latere jaren zijn er plannen geweest om een soort replica te maken.

Sporen door Drenthe 4Gelukkig zijn er ook voorbeelden die laten zien dat het ook anders kan. In Coevorden, aan de Krimweg, staat het oude stationsgebouw van de DSM, de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij, dat enige jaren geleden prachtig is gerenoveerd.

In Drenthe zijn veel oude stationsgebouwen afgebroken om plaats te maken voor moderne gebouwen. Iets wat niet altijd mooier was.
Een paar voorbeelden daarvan: Hoogeveen, Beilen, Assen, Emmen en Coevorden.

Sporen door Drenthe 4In Assen kwam er een station, met als bijnaam “De Moskee”, dat geen lang leven heeft gehad en alweer vervangen wordt door iets heel anders.

Emmen heeft in 1993 een nieuw gebouw gekregen. (foto rechts)

Als u goed kijkt ziet u rechts op de foto een Buxi. De Buxi was een primeur voor Nederland, het was een kruising tussen een taxi en een bus.

Enige jaren later is de Buxi vervangen door een gewone stadsdienst.

Sporen door Drenthe 4

Het oude EDS busstation van Emmen in de zeventiger jaren. Dit station is later afgebrand waarbij vele bussen verloren gingen.

Over het busvervoer zal ik het verder in dit artikel niet gaan hebben. Wilt u meer weten dan is een bezoek aan het Nationaal Bus Museum in Hoogezand beslist de moeite waard, website hier.

Sporen door Drenthe deel 4Naast de vele oude bussen krijgt u daar een mooi overzicht over de historie van de vele busmaatschappijen die het noorden heeft gehad, zoals de GADO, DVM, en EDS.

Rechts: Suikerzakje met oude station Emmen.

De spoorlijn Zwolle – Emmen is lange tijd geheel enkelsporig geweest maar later is een gedeelte tweesporig geworden om het al maar toenemende treinverkeer te kunnen verwerken. Het was het domein van de diesels.

Sporen door Drenthe deel 4

Een aardig plaatje uit 1965 is deze foto op het oude station van Coevorden.

We gaan nog even een stapje terug:

Sporen door Drenthe deel 4

Motorwagens omBC serie 1901-1903 gebouwd in Duitsland


Tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog maakten de spoorwegen in Nederland een enorme omwenteling door.

Beginnend bij het ontstaan van de belangengemeenschap Nederlandsche Spoorwegen en voorlopig eindigend bij de elektrificatie van het Middennet in 1938.
 
 
Deze periode kenmerkte zich door oplopende exploitatiekosten, de exploitatieplicht van onrendabele lijnen en een toenemende concurrentie van het autoverkeer en, niet te vergeten, de fiets.

Sporen door Drenthe deel 4

Motorwagen omBC serie 1904-1910 gebouwd bij Werkspoor

De NS-Motorrijtuigen speelden een bescheiden rol in dit hele verhaal om de exploitatiekosten te drukken, maar gaven tegelijk uiting aan de moderniseringsdrang en de po¬gingen om de dure stoomlocomotief te vervangen.

Motorrijtuigen boden de meest efficiënte vorm van exploitatie voor lokaalspoorwegen, waarbij de motorwagen met éénmansbediening de goedkoopste exploitatievorm voor de lokaalspoorwegen en tramwegen bleek.

Dit type motorwagen heeft ook enige jaren op het traject Zwolle – Emmen gereden.

Meer weten over dit materieel? Een bijzonder interessant boek is:
NS-motorrijtuigen omBC en oMC. Moderne tractie voor lokaalspoorwegen, auteur: Martin van Oostrom.

Sporen door Drenthe deel 4 
 
 
De lijn Zwolle – Emmen is vele jaren het domein van dieseltreinen geweest en gereden werd er met diverse typen treinstellen zoals DE 1 en 2, ook wel Blauwe Engelen en Rode Duivels genoemd.

Rechts: In 1955 ontspoorde een trein op het station in Coevorden. Er kwamen veel mensen op af om te zien wat er gebeurd was.

 
 
Sporen door Drenthe deel 4
 
 
 
Ommen, eerste helft jaren 50. Een DE5-treinstel op weg van Zwolle naar Emmen. Waarschijnlijk een extra trein, want normaal was een DE1 of DE2 genoeg voor deze lijn. Foto Edwin Pettman, collectie Mike Morant.

 
 
 
 
Het traject Zwolle – Emmen werd in 1961 omgebouwd tot Hoofdspoorlijn. In 1980 is het baanvak tussen aansluiting Herfte en Dalfsen verdubbeld. Tussen 1985 en 1987 is de spoorlijn volledig gemoderniseerd en geëlektrificeerd. Het baanvak Mariënberg – Gramsbergen is bovendien voorzien van een tweede spoor.

Hoewel het de bedoeling was om de zijtak Mariënberg – Almelo een jaar later ook te elektrificeren, is dat plan nooit uitgevoerd.

Sporen door Drenthe deel 4Sporen door Drenthe deel 4

Mariënberg, 2 juli 1969. Rechts treinstel 64 Plan U, ook jarenlang beeld bepalend.
op weg naar Emmen. Links een trein in de dienst op Almelo.

Indien u meer wilt weten over dit materiaal dan zijn onderstaande boeken zeer aanbevolen:

Dieseltreinen in Nederland. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. De Alk, Alkmaar, derde druk 1997. ISBN 9060139755. Overzicht van alle verbrandingsmotorrijtuigen en dieseltreinstellen die in Nederland dienst hebben gedaan of nog dienst doen, inclusief die van buitenlandse maatschappijen.

Blauwe Engelen en Rode Duivels. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. De Alk, Alkmaar, 2000. ISBN 9060131126. Dit boek is een aanvulling op “Dieseltreinen in Nederland.”

Sporen door Drenthe deel 4

Materieel 54 ( hondekop) was ook een gebruiker van het spoor.
Treurig staan de stellen aan het einde van hun loopbaan hun onafwendbaar lot naar de sloper af te wachten, Zwolle, 21-2-1994.

Sporen door Drenthe deel 4
 
 

Foto links: Plan V, ook vele jaren beeldbepalend op de lijn bij het voormalige station Bargeres in Emmen.

We gaan niet alle elektrische treintype ’s die op de lijn Zwolle – Emmen hebben gereden behandelen maar wel even een bijzondere vermelding voor het treinstel Railhopper (SM90).

Sporen door Drenthe deel 4

Deze kleine serie (2101 t/m 2109) was gedacht als opvolger van plan V. De treinstellen zaten vol elektronica waar men in het begin nogal wat problemen mee heeft gehad. Tevens waren het de eerste Nederlandse treinen waarin draaistroomtractie is toegepast. Na deze proefserie zijn er geen nieuwe treinstellen meer gebouwd.

Sporen door Drenthe deel 4

Een triest einde.

De Railhoppers waren extra breed omdat men het idee had in de tweede klas vijf stoelen op een rij te zetten. Dat idee is slechts bij enkele treinstellen uitgevoerd.

De breedte van de bak naderde de grenzen van het toelaatbare, maar de treinstellen konden in principe overal rijden.

Dat hun inzet beperkt is gebleven tot het baanvak Zwolle – Emmen had te maken met de nabijheid van de werkplaats Zwolle. Vooral in het begin waren er veel problemen met de elektronica en was vaak een extra bezoek aan de werkplaats nodig.

In 2003 ontstonden er problemen met de wielen: deze zijn op de assen gelijmd, en begonnen langzamerhand los te raken. Bijna hadden deze treinstellen hun naam eer aangedaan door uit de rails te hoppen… Op 10 december 2005 werden de laatste Railhoppers langs de kant gezet, na iets meer dan 11 jaar dienst. Begin 2007 zijn ze gesloopt. Er is alleen een kop bewaard gebleven voor het Spoorwegmuseum.

Sporen door Drenthe deel 4

GTW's op station Emmen

De provincies Overijssel en Drenthe namen in 2007 de verantwoordelijkheid voor de treindienst tussen Zwolle en Emmen over van het Rijk. De provincies hadden de ambitie de dienstregeling te verbeteren.

In overleg met de regio Twente is de verbetering van de verbinding Almelo – Mariënberg onder de naam Vechtdallijn gecombineerd met het project Zwolle – Emmen.

De treindienst Almelo – Mariënberg wordt binnenkort doorgetrokken naar Hardenberg.

De exploitatie van het baanvak Zwolle – Emmen ging in december 2012 over naar Arriva.
Sinds die tijd rijden er nieuw aangeschafte GTW treinstellen van de Zwitserse firma Stadler in een mooie blauwwitte kleurstelling. Opvallende is het dat sinds die tijd een enorme toename is waar te nemen van het aantal passagiers.

Het goederenvervoer op de lijn Emmen – Zwolle is nooit echt intensief geweest, maar het vervoer van olie vanuit Schoonebeek was tot het jaar 2000 toch niet onbelangrijk.

Een aardige film van oud clublid Gert Meppelink geeft een aardig beeld:

Sporen door Drenthe deel 4

Deutz rangeerloc werkzaam bij de ENKA-AKU

In Emmen kwamen de fabrieken van ENKA-AKU die hun aan- en afvoer per spoor lieten verzorgen. Op het enorme fabrieksterrein was een eigen rangeerterrein en er waren ook eigen rangeerlocomotieven actief.

Een goed overzicht geeft deze website!

Coevorden is een verhaal apart vanwege de aansluiting met de Bentheimer Eisenbahn en het Duitse achterland.

De Bentheimer Eisenbahn die het beheer heeft over de spoorlijn Coevorden – Gronau is een voormalige spoorlijn tussen Bentheim en Gronau.
De lijn is tussen 1895 en 1910 aangelegd door de Bentheimer Eisenbahn AG.

De spoorlijn bestond uit een zuidelijke lijn, van Gronau naar Bentheim (sinds 1976: Bad Bentheim), en een noordelijke lijn van Bentheim naar Coevorden. De zuidelijke lijn is op een klein deel na opgebroken, het resterende gedeelte vormt de aansluiting met Ochtrup – Brechte. De noordelijke lijn wordt alleen, maar wel intensief, voor goederenvervoer gebruikt.

Sporen door Drenthe deel 4

Op de spoorlijn geldt een maximumsnelheid van 50 km/u, binnenkort 80 km/u, voor goederentreinen. Dit komt mede door het grote aantal onbeveiligde overgangen waar regelmatig ongelukken gebeuren.

De laatste jaren is ten zuiden van Coevorden het industriegebied Europark Coevorden, het ligt voor een deel op Duits grondgebied, enorm gegroeid. Met overslag van tal van goederen en een grote containerterminal.
De Bentheimer Eisenbahn is op dat gebied actief en verzorgt de doorvoer richting het Duitse achterland. Een draaibrug over het Coevorden – Vechtkanaal maakt de verbinding met Nederlands gebied richting Coevorden.

Sporen door Drenthe deel 4Er komt een tweede spoor over een lengte van anderhalve kilometer langs het kanaal. Bij de aftakking wordt een zogenoemd wachtspoor aangelegd. De trein kan op volle snelheid de reguliere spoorbaan verlaten om vervolgens af te remmen.

Er komt een spoorbrug van circa 50 meter. Met de Bentheimer Eisenbahn zijn afspraken gemaakt over de cofinanciering en het gebruik van de spoorboog. De Bentheimer Eisenbahn neemt de aanleg van de spoorverbinding tussen de brug en de terminal op zich, ProRail voert de aanleg van het wachtspoor uit. Hiermede is rangeren in Coevorden niet meer nodig.

Meer over dit gebied vindt u hier, bij de Bentheimer Eisenbahn en bijzonder fraaie foto’s vindt u op deze website.

Hiermee is lang niet alles gezegd, zoals o.a. de grote uitbreidingsplannen en het materieel.

Sporen door Drenthe deel 4Het goederenvervoer op het baanvak Zwolle – Groningen was en is ook niet echt intensief te noemen. Vanaf het Groningerland richting Zwolle v.v. en verder, was en is de doorvoer wisselvallig.

Bij Wijster is er een aftakking naar de verwerkingsfabrieken van de VAM.
Bekend zijn de diverse soorten wagons die jarenlang het beeld van dat soort afvoer door Nederland bepaalde.

Het baanvak van Zwolle naar Groningen, in 1952 geëlektrificeerd, bevat tussen Hoogeveen en Assen een kaarsrecht stuk. Het is langste rechte (ca. 30 km.) baanvak dat in Nederland bestaat. Daardoor werden op dat baanvak nog wel eens snelheidsproeven genomen voor nieuw materiaal.

Sporen door Drenthe deel 4 

Rechts: Deze bijzondere foto is genomen bij het omrijden van een TEE-treinstel te Assen op 10 april 1957
Op het baanvak Assen – Hoogeveen v.v. werden toen
snelheidsproefritten gehouden met deze toen nog nieuwe fraaie treinstellen.
Er werden snelheden van 160 Km/h gehaald.
Alle onbewaakte overwegen op het baanvak werden extra bewaakt.

 
 
Koffie!!!! Vanuit het westen van het land op weg naar Groningen en v.v. was naar Nederlandse begrippen een heel eind reizen. Na verloop van tijd kon de drang naar koffie hevig worden.

Over Meppel bijvoorbeeld, de poort van Drenthe, is een leuk filmpje over koffie, zie boven, en de verzorging op het perron in de jaren vijftig van de vorige eeuw te zien. Een fenomeen dat de samensteller van dit artikel ook meemaakte op station Assen. Het moest vaak in grote haast gebeuren en zo ook het afrekenen door de passagiers. Hij maakte mee dat het ook mis kon lopen en de koffie per ongeluk uit het treinraam van de vertrekkende trein viel op een nog uitzwaaiende perronbezoeker. De woorden die te horen waren hoort men niet in de kerk……

Sporen door Drenthe deel 4

4 treinstellen mat’54 IC naast elkaar op station Zwolle 30/06/89

Het meest beeldbepalende materieel dat op de lijn Zwolle – Groningen dienst deed was na de oorlog toch materieel 54, de zg. Hondekop.

Ter vervanging van het oude Materieel 24 bestelde de NS in 1954 nieuw materieel. Het waren forse treinstellen met een afwijkende kopvorm ten opzichte van het al bestaande stroomlijnmaterieel. De neus biedt de machinist meer comfort door een hogere zit. De lange neus biedt een betere bescherming bij een frontale aanrijding.

De Hondekoppen waren bedoeld voor de sneltreindiensten. Snelle acceleratie was minder belangrijk dan het comfort. Door een degelijke constructie leidde het tot een relatief hoog gewicht per zitplaats. Een voordeel was dat je een zeer comfortabele loop kreeg. Het zijn tot op heden de zwaarste treinstellen die dienst hebben gedaan bij de NS. Vanaf 1989 gingen de eerste treinstellen buiten dienst, het laatste stel in 1993.

Bij iedere veertiger en ouder zal het in het geheugen gegrift staan, de treinkapingen.

Drenthe werd wereldnieuws n.a.v. de treinkapingen in Wijster en de Punt. Het waren twee dieptepunten in de naoorlogse geschiedenis die een enorme impact hebben gehad. Heel Nederland was van slag, een ongekende gebeurtenis.

Sporen door Drenthe deel 4De treinkaping bij Wijster vond plaats in december 1975 bij het dorp Wijster.

Op dinsdagochtend 2 december werd om 10:07 de stoptrein Groningen – Zwolle met de noodrem tot stilstand gebracht midden tussen de weilanden.

Zeven Zuid-Molukse jongeren uit Bovensmilde hadden de trein gekaapt in hun streven naar een vrije Republiek der Zuid-Molukken.

Er vielen drie doden: de machinist en twee passagiers werden door de kapers doodgeschoten.
Na twaalf dagen gaven de kapers zich over

De treinkaping bij De Punt begon op maandag 23 mei 1977 om negen uur ’s morgens toen de Intercity Assen – Groningen ter hoogte van het dorp De Punt, niet ver van de spoorwegovergang te Glimmen, tussen station Assen en station Haren, door negen gewapende Zuid-Molukkers van 17 t/m 27 jaar gekaapt en tot stilstand werd gebracht. Na bijna 19 dagen werd de kaping beëindigd door een beschieting door de bijzondere bijstandseenheid (BBE) Krijgsmacht, gevolgd door een bestorming door de BBE Mariniers, gesteund door de Koninklijke Luchtmacht.

Deze actie kostte twee gegijzelden en zes kapers het leven.
Tegelijk met de kaping bezette een andere groep Molukkers, eveneens een groep van zeven uit Bovensmilde, het Indonesische consulaat te Amsterdam.

Meer informatie vindt u hier.

Onderstaand een animatiefilm over de beëindiging van de kaping bij De Punt.

Dat de kaping ook een groot menselijk drama voor gijzelaars en gijzelnemers was laat een indringende speelfilm zien. Het nagespeelde aangrijpende verhaal van 1 uur en twintig minuten laat een beeld zien wat er gebeurde in en om de trein. Maar ook de achtergronden en besluitvorming die leidde tot de kaping en de bestorming.

De Punt is een Nederlandse televisiefilm uit 2009 van regisseur Hanro Smitsman.
Het verhaal draait om de tweede Molukse treinkaping, bij De Punt in 1977, die van 23 mei tot 11 juni duurde,
deze film duurt 1 uur en 20 minuten.

Terug naar het heden.
Na het tijdperk materieel 54 Hondekop, zijn al weer jaren de IRM en ICM treinstellen voor de intercity diensten te vinden.

Het goederenvervoer is bij andere vervoerders terecht gekomen waardoor het weer wat veel kleuriger op de rails is geworden, dat was jaren geleden ondenkbaar.

Sporen door Drenthe deel 4Sporen door Drenthe deel 4

Op dit moment (2016) wordt er in Assen een geheel nieuw stationsgebied met station gebouwd, het derde. De animatie film geeft een indruk van het nieuwe station.

Sporen door Drenthe deel 4

Hieronder een animatiefilm over het nieuwe stationsgebied van Assen:

Ook in Coevorden is een grootschalig project van start gegaan met de aanleg van de nieuwe spoorbrug, De Spoorboog, zoals eerder gemeld, met een rechtstreekse aansluiting op de Euroterminal op het Europark in Coevorden. Door de aanleg hiervan wordt het rangeren van goederenterreinen verplaatst van het centrum van Coevorden naar het Europark.

Dit biedt ruimte om het Stationsgebied opnieuw in te richten. Het Stationsgebied wordt ingericht als een aangenaam verblijfsgebied voor bewoners en bezoekers, de sociale veiligheid en de verkeersveiligheid worden verbeterd.

Sporen door Drenthe deel 4Zoals ook eerder vermeld zijn bijna alle NOLS spoorlijnen niet meer in gebruik maar er zijn altijd plannen geweest voor uitbreiding en reactivering.

In de tweede wereldoorlog hebben de Duitsers vergevorderde plannen gehad om de lijn Zwolle – Emmen uit te bouwen richting Groningen over de Hondsrug via Borger, Gieten en Zuidlaren.

In het Gemeentearchief van Emmen zijn daar nog stukken van te vinden.

Het zal duidelijk zijn dat strategische redenen het belangrijkste voor de Duitse bezetter is geweest en het einde van de oorlog zorgde ervoor dat de plannen niet uitgevoerd werden.

Maar ook afstel? Je weet het maar nooit want in het jaar 2008 zijn rapporten verschenen over de mogelijkheid het oude tracé te reactiveren waarbij ook opvallend te zien is het gedeelte Stadskanaal, via Rolde, naar Assen.

Ook zijn er plannen omschreven voor een spoorlijn Emmen via Klazienaveen naar het Duitse Meppen.
Meer informatie? Kijk hier.

Sporen door Drenthe deel 4Bij de Bentheimer Eisenbahn is het streven uitbreiding van het treinverkeer.

Vanaf 2017 wordt tussen het Duitse Bad Bentheim en Neunenhaus het personenverkeer weer ingesteld en het streven is om dat tussen 2020 en 2022 door te trekken naar Coevorden.

Boven: De D24 van de Bentheimer Eisenbahn op de spoorbrug in Coevorden die de verbinding vormt met het Nederlands/Duitse industriegebied.

Ook zijn er ideeën om via deze spoorlijn, hoofdzakelijk goederenverkeer, door te laten rijden via Emmen – Stadskanaal naar de regio Groningen. Op die manier zou een snelle verbinding Groningen –Ruhrgebied kunnen ontstaan. Duitse overheden, en ook de Drentse gedeputeerde Brink zijn zeer positief en willen Europese subsidies aanbreken om de lijn Emmen – Stadskanaal aan te kunnen leggen.

Vervoerder Arriva heeft eerder al te kennen gegeven graag een verbinding Emmen – Stadskanaal – Groningen te willen gebruiken voor personenverkeer. Deze plannen zouden wel eens haalbaar kunnen worden, de tijd zal het leren.

Ook het goederenvervoer heeft, zoals eerder gemeld, grote veranderingen ondergaan. Nieuwe spoorvervoerders maken nu de dienst uit waardoor ook weer veel kleur op het spoor is waar te nemen. Vervoerders komen en gaan zoals vervoerder ACTS die ook al weer verdwenen is.

Sporen door Drenthe deel 4

Met de stoere ex NS 1200 elok is deze containertrein vanuit Coevorden onderweg naar Rotterdam.

Hiermee komt er een eind aan een verhaal dat lang niet af is. Het verhaal heeft u slechts in grote trekken een beeld willen schetsen van het vervoer in Drenthe vanaf rond 1600 tot heden. Het was een zoektocht, o.a. via allerlei geschriften, maar ook door de jungle van internet sites die vaak hele verrassende nieuwe inzichten gaven over deze mooie provincie.

Het is ondoenlijk gebleken om alles voor het voetlicht te brengen want dan was de serie uitgegroeid tot tientallen delen en dat was niet de bedoeling. Het zoeken via internet was ook een leuke bezigheid, en de informatie over allerlei onderwerpen, maar ook foto- en filmmateriaal, is overweldigend.

Bent u nieuwsgierig geworden en wilt u zich verder verdiepen in een onderwerp, hierbij de uitnodiging om ook eens die uitdaging aan te gaan en daar een artikel over te schrijven. C.T.

Bronnen: o.a. Martijn van Vulpen, Langs de rails.nl, NVBS, Nico Spit, v.d. Laan, Wikipedia, XtraX.nl, Railtracks.nl, Bentheimereisenbahn.de etc.