De IJsspoorweg

IJsspoorweg

De IJsspoorweg

De eerste spoorlijn lag niet in het westen van het land, maar in Drenthe!
Een stukje Zuidoost Drentse geschiedenis.

IJsspoorwegDit beeld is onverbrekelijk met Drenthe verbonden en algemeen bekend; heide en plaggenhutten.

Drenthe dat in de 17e eeuw nog heel dun bevolkt was en bestond uit veel heide/veengebieden en zandverstuivingen en waar het reizen nog een hele expeditie was.

Dat zou pas echt gaan veranderen half 20e eeuw met de komst van spoorwegen.

De eerste spoorweg in ons land kwam gereed in 1839 tussen Haarlem en Amsterdam.

Zo staat het tenminste in de geschiedenisboeken vermeld, maar klopt dat wel?

IJsspoorweg

In veel Drentse huiskamers hangt een kaart van de provincie Drenthe, gemaakt door de kaartenmaker Cornelis Pijnakker uit 1634. (zie boven)

Op die kaart is het veengebied ten oosten van Emmen aangegeven met daarop ingetekend de wegen die het mogelijk maakten dwars door die uitgestrekte venen en de dorpen Roswinkel en Ter Apel te bereiken.

Zo staat op die kaart de Suitbargerdijck richting de Runde met de aantekening: “somers passabel..” Met andere woorden: alleen in relatief droge tijden was het mogelijk van deze weg gebruik te maken.

IJsspoorweg

Diezelfde aantekening staat ook bij de Lage Weerdigerdijck, richting Roswinkel. Maar daar tussen staat ook een weg van Weerdinge naar Roswinkel met de naam: “Den spoerwech
‘s winters pass!”. In de volksmond: de IJsspoorweg. (rood ingetekend)

Wat is hier aan de hand? Boeren hadden dwars door het land en door het veen, twee greppels gegraven.

Evenwijdig aan elkaar op een zodanige afstand van elkaar dat boerenwagens met hun wielen precies in die greppels pasten. In de zomer had het geen enkele functie, omdat de wagens dan in het moeras zouden wegzakken.

Maar niet in de winter, als het water in de greppels goed was bevroren, was er een voldoende stevige ondergrond om ook relatief zware vrachten te kunnen vervoeren.
Vandaar de naam IJsspoorweg.

Vanaf wanneer die IJsspoorweg heeft gefunctioneerd is niet precies te achterhalen. Er zijn documenten uit 1711 en 1736 waarin onderhoud van deze ijsspoorweg wordt behandeld. De kaart van Cornelus Pijnacker bewijst dat deze spoorweg in elk geval al in 1634 bestond en toen kennelijk ook al zo bekend was dat deze tot een vermelding op deze kaart.

IJsspoorwegDeze kaart uit 1681 laat de spoorweg zien.

Op de kaart genoemd “Spouwech”, en die oostelijk via het esdorpje Weerdinge richting Roswinkel liep.

In het tegenwoordige Weerdige bestaat de naam IJspoorweg nog steeds in de vorm van een straat met enkele huizen en een fraaie molen.

IJsspoorweg

Een aardig beeld van de ijsspoorweg zou deze foto kunnen zijn

Drenthe had dus in 1631 al een spoorweg, al was die dan niet met ijzeren rails, maar toch……..

Bij het dorpje Roswinkel werd in 1995 door kinderen stenen bijéén gezocht voor de restauratie van de zg. oranjebank in dat dorp.

Dat ging met paard en wagen en gebeurde op een deel van de route van de oude IJsspoorweg die daar nog steeds ligt.

IJsspoorweg

Van de IJsspoorweg tussen Weerdige, op de Hondsrug, en Roswinkel, met een hoogteverschil van 12,5 meter, is niets meer terug te vinden.
Vanaf Roswinkel, in oosterlijke richting, nog wel.

Het dorp Weerdinge kreeg veel later toch nog een ”echte spoorweg”, en dat was begin twintigste eeuw als onderdeel van de NOLS (Noord Ooster Lokaal Spoorweg). Het kreeg ook een haltegebouw in 1910. (De architect was C. Cuypers).

IJsspoorwegDe halte bestaat nog steeds en is nu een woonhuis aan de Nolsstraat.

Toch is het nog steeds zichtbaar dat het vroeger een halte was door het tegelplateau in de gevel.

Ook andere haltes zoals Valthe en Exloo bestaan nu nog steeds, ook als woonhuizen.

Dit is o.a. beschreven in een serie artikelen op deze website. Klik hier.

IJsspoorweg

Er is de loop der eeuwen is deze regio heel veel (ten gunste) veranderd zoals de bittere armoede en het isolement, gelukkig maar.

Wat gebleven is, is de rust die in deze provincie (nog) te vinden is.

Een aardige indruk van vervlogen tijden kunt u vinden in het Veenpark te Bargecompascuum. Het leven van vroeger is nu van heel dichtbij te zien: Klik hier.

Bron: tekst: Canon van de gemeente Emmen,
Foto’s: Natuurmonumenten, Verre verwanten.nl, Historisch Emmen.nl e.a.