De ontwikkeling van de spoorwegen in Nederland – deel 11


nieuwsbrief februari 2016
 

Een vervolgserie over de geschiedenis van de Nederlandse Spoorwegen.

Deel 11, Oorlog!

 
De ontwikkeling van de spoorwegen in Nederland.

NS deel 11Toen in augustus 1939 de spanning in Europa verder opliep werden door de regering de eerste maatregelen genomen. Zo werd op de 24e van deze maand besloten om 50.000 militairen te mobiliseren.

Mobilisatie in Apeldoorn 1939

Deze militairen werden ingezet op de verschillende stellingen in het land en verder werden er springladingen aangebracht onder belangrijke bruggen en werden versperringen op strategische plaatsen in gereedheid gebracht.

Kort daarna werd de algehele mobilisatie afgekondigd. Hierbij werden de spoorwegen onder militair bevel geplaatst. Het normale treinverkeer kwam op 29 augustus 1939 grotendeels stil te liggen en alle personeel en materieel werd ingezet voor militair vervoer.

NS deel 11Op de eerste mobilisatie dag moesten er in korte tijd 144.000 soldaten en 16.000 paarden worden vervoerd.

Door de inzet van 515 treinen verliep de operatie zeer voorspoedig waardoor omstreeks 15.00 uur de normale dienstregeling weer voor een deel kon worden opgestart.

Foto rechts: Ook in Emmen speelde de mobilisatie een grote rol. Soldaten verzamelen zich bij het station voor vertrek.

Het was dan ook een drukte van belang.

Voor nog meer informatie: website Drenthe in oorlog.nl

Op 1 september 1939 viel Duitsland buurland Polen binnen en verklaarden Engeland en Frankrijk, Duitsland de oorlog.

NS deel 11Maar ondanks de oorlogsdreiging werd in september het eeuwfeest van de Nederlandse Spoorwegen aangepast gevierd.

Voor de feestelijkheden was een speciale revue geschreven: “Van diligence tot Diesel” die op verschillende plaatsen in het land werd opgevoerd.

Verder was er een tentoonstelling op het Frederiksplein in Amsterdam “De Trein van 1839-1939” waar een replica van de Arend was te zien op een klein stukje breedspoor.

NS deel 11De Arend was gebouwd in de werkplaats te Zwolle. Tenslotte werd er ook nog een rijk geïllustreerd en fraai boek uitgegeven met de titel “100 jaar spoorwegen in Nederland”.

Een overzicht van het ontstaan en de ontwikkelingen van de spoorwegen in Nederland van 1839 – 1939.

Met de Duitse inval in Denemarken en Noorwegen in april 1940 werd ook duidelijk dat Nederland met het ergste rekening moest houden.

Daarom kondigde de regering op 19 april de staat van beleg af.

Zoals bekend werd in de vroege ochtend van 10 mei 1940 ook Nederland aangevallen. Luchtlandingstroepen werden afgeworpen rond Den Haag en pantsertreinen reden ons land binnen.

NS deel 11Door het opblazen van de bruggen over de grote rivieren kwamen deze treinen niet op de plaats van bestemming aan.

Alleen bij de brug bij Gennep mislukte dit maar kon de trein na de brug tot ontsporing worden gebracht.

Door het spoorwegpersoneel werden emplacementen onklaar gemaakt. Waarbij vooral in Groningen en Zwolle veel schade werd aangericht.

Zelfs werden er gevangengenomen Duitse militairen met elektrische treinen getrokken door stoomlocomotieven, want de spanning was van de bovenleiding gehaald, van Den Haag naar IJmuiden gebracht en op transport gesteld naar Engeland.

Ook werden op 14 mei 20.000 inwoners van Amersfoort, Soest en omgeving met de trein naar Noord-Holland geëvacueerd. Verder werden de directie en medewerkers van het hoofdkantoor in Utrecht overgeplaatst naar Den Haag.

NS deel 11

Rotterdam voor het bombardement (foto flickr.com)

Maar bij het bombardement op Rotterdam vielen alle stations in de Maasstad ten prooi aan de vlammenzee. Er was niets meer over van de stations Delftse Poort, Maas, Hofplein en Beurs en ook de Willemsbruggen waren beschadigd.

Na de capitulatie van het Nederlandse leger en het vertrek van de Nederlandse regering naar Engeland werden de Secretarissen-generaal van de ministeries het bevoegde gezag.

Voor de Spoorwegen duurde dit maar kort want in oktober werden de Spoorwegen geplaatst onder bevel van een Wehrmacht officier en een spoorwegingenieur afkomstig van de Deutsche Reichsbahn.

De directie kreeg de opdracht om zo snel mogelijk het treinverkeer in Nederland te herstellen en goed samen te werken met de Duitse autoriteiten.

NS deel 11

In de hallen van Werkspoor werd in het eerste jaar van de oorlog nog druk gebouwd aan stroomlijn materieel, tot de Februaristaking in 1941

De eerste jaren is dit bevel over het algemeen goed opgevolgd. Wel had de bezetter een paar honderd medewerkers van de Duitse Spoorwegen in Nederland gedetacheerd zodat op alle belangrijke plaatsen zoals grote stations en de werkplaatsen Duitsers aanwezig waren.

Over het algemeen was met deze vakgenoten wel samen te werken.

De belangrijke routes naar het zuidelijke front werden door de Duitsers met voorrang weer in bedrijf gesteld zoals de route via Gennep en Venlo waar de Maasbruggen snel konden worden hersteld.

Voor de belangrijke brug bij Deventer werd een houten noodbrug gebouwd. In het westen van het land werd al snel een beperkte treindienst ingesteld, zodat mensen en goederen weer konden worden vervoerd.

Doordat de bezetter een gebrek aan dieselolie had werden de nieuwe diesel DE-5 stellen direct buiten dienst gesteld. Wel werden als vervanging zoveel mogelijk stoomlocomotieven op de baan gebracht. Door deze maatregelen reden er uiteindelijk maar 4% minder treinen.

NS deel 11Ook werden reeds in de voorgaande jaren opgeheven spoorlijnen en stations weer in gebruik genomen om het verlies aan autobuslijnen te compenseren.

Daarnaast werd ook de tram weer populair.

De oorlog bracht direct al veel gevaren voor de medewerkers mee zoals treinbeschietingen

Van treinbeschietingen zijn heel weinig foto’s gemaakt. Het laat zich raden waarom.

Maar vanuit het huis van de familie Bazuin in Staphorst wordt deze (foto links) gemaakt op 17 augustus 1944. De trein is op weg naar Drenthe, maar stopt vanwege de aanwezigheid van geallieerde gevechtsvliegtuigen.

De Friese machinist Feike Offringa rijdt de dertig jaar oude ‘Blikken Tinus’ zelfs een stukje terug naar het zuiden om te voorkomen dat bij een beschieting ook gebouwen worden geraakt. Ondertussen reppen passagiers en personeel zich de velden in op zoek naar een veilig plekje.

En inderdaad duiken vanuit de zon vliegtuigen neer op de voormalige HSM-locomotief, die vol gaten wordt geschoten. Niemand raakt gewond. De NS-locomotief met het nummer 2101 is vervolgens ergens in Duitsland tot schroot verwerkt.

NS deel 11Luchtaanvallen en de noodzaak om te verduisteren maakte dat het aantal ongevallen snel steeg. Maar ook het gebrekkig onderhoud was daar debet aan want het materieel werd maximaal gebruikt.

Voor de oorlog was al begonnen met een aantal belangrijke infrastructurele werkzaamheden aan het spoor. In Amsterdam was bij het begin van de oorlog de bouw van het Amstelstation en Muiderpoort al bijna klaar.

Station Muiderpoort in 1935 (boven), het stationsgebouw in 1939 (onder)

NS deel 11De werkzaamheden in Utrecht aan het spoor naar Amsterdam waren al ver gevorderd.

En ook de verzwaring van de spoordijk tussen Gouda en Moordrecht was al klaar.

Met de aanleg van het spoor over de Afsluitdijk was men wel gestart maar verder dan het uitzetten van het tracé en de aankoop van de grond was men nog niet gekomen, mede doordat de NS niet enthousiast was over deze spoorlijn.

Met uitzondering van de lijn over de Afsluitdijk werden, met vertraging, de andere werken opgeleverd. In opdracht van de bezetter zijn er ook nog sporen aangelegd naar diverse vliegvelden en gevangenkampen.

(Wordt vervolgd). FdJ.

Bron: naar een artikel in de Wisselkoerier van MD Drachten, “Spoorwegen in Nederland” van Guus Veenendaal, RTV Drenthe: Drenthe in oorlog, stationsweb.nl, Nico Spilt.

NS deel 11

Deze foto zal tijdens de oorlog zijn gemaakt (zie de verduisterde frontseinen). Loc 1645 is in 1947 uit dienst gegaan

NS deel 11


 
 
 
 
 BOEKENTIP

Een bijzonder goed boek over de spoorwegen in oorlogstijd is het hiernaast afgebeelde boek van ing. Huurman.

Een waardevol boek voor iedereen die belangstelling heeft voor dit aspect van de Nederlandse samenleving in oorlogstijd.
543 pagina’s, ISBN 9789071513404
Uitgever: Uquilar

Het is 2e hands via boekenantiquariaten te koop.
Tip: kijk op de site www.boekwinkeltjes.nl